«Η μεγαλύτερη πρόκληση για τις πόλεις μας δεν είναι πλέον πώς θα τις χτίσουμε. Είναι πώς θα τους επιτρέψουμε να παραμείνουν βιώσιμες σε ένα κλίμα που θερμαίνεται.»
Σχεδιάζοντας πιο δροσερές πόλεις
Οι πόλεις εξελίσσονταν ανέκαθεν σε σχέση με το κλίμα. Για αιώνες, οι δρόμοι, οι πλατείες και οι δημόσιοι χώροι αντανακλούσαν μια διαισθητική κατανόηση της σκιάς, του νερού, της βλάστησης και του ανέμου, δημιουργώντας αστικά περιβάλλοντα φυσικά προσαρμοσμένα στις τοπικές συνθήκες. Κατά τον εικοστό αιώνα, ωστόσο, αυτή η σχέση αποδυναμώθηκε σταδιακά. Καθώς οι πόλεις κυριαρχούνταν όλο και περισσότερο από άσφαλτο, σκυρόδεμα και σφραγισμένες επιφάνειες, οι φυσικές διεργασίες δροσισμού εκτοπίστηκαν, καθιστώντας το αστικό περιβάλλον σημαντικά πιο ευάλωτο στην ακραία ζέστη.
Σήμερα, η πρόκληση αυτή αποτελεί ένα από τα καθοριστικά ερωτήματα του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού.
Σε ολόκληρη τη Νότια Ευρώπη, οι καύσωνες αυξάνονται σε συχνότητα και ένταση. Η ακραία ζέστη δεν είναι πλέον ένα έκτακτο γεγονός αλλά καθημερινή πραγματικότητα που επηρεάζει τη δημόσια υγεία, τη βιοποικιλότητα, τις υποδομές και την κοινωνική ζωή. Στην Αθήνα, όπου οι θερμοκρασίες έχουν ξεπεράσει τους 45°C, το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας μπορεί να αυξήσει τη θερμοκρασία στις πυκνοδομημένες γειτονιές έως και 10°C σε σχέση με τις γύρω περιαστικές περιοχές. Οι κλιματικές προβλέψεις δείχνουν ότι οι συνθήκες αυτές θα ενταθούν τις επόμενες δεκαετίες.
Η απάντηση σε αυτή την πρόκληση απαιτεί κάτι περισσότερο από τεχνολογικές λύσεις. Απαιτεί μια ριζική επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζουμε τον δημόσιο χώρο.
Η αρχιτεκτονική τοπίου έχει ουσιαστικό ρόλο σε αυτόν τον μετασχηματισμό. Οι χώροι ανάμεσα στα κτίρια δεν είναι υπολειμματικές επιφάνειες που περιμένουν να γεμίσουν· είναι η περιβαλλοντική υποδομή που καθορίζει πώς λειτουργούν οι πόλεις, πώς τις βιώνουν οι άνθρωποι και πώς ανταποκρίνονται στην κλιματική αλλαγή.
Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη Μείωση του Κινδύνου Θερμικής Καταπόνησης του Hadrian Aqueduct Cooling District αναπτύχθηκαν από αυτή την πεποίθηση.
Αντί να προτείνει ένα μεμονωμένο έργο, η έκδοση διαμορφώνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο σχεδιασμού που επιτρέπει σε δήμους, πολεοδόμους και μελετητές να ενσωματώσουν την κλιματική προσαρμογή στη καθημερινή λήψη αποφάσεων. Μεταφράζει την επιστημονική γνώση σε πρακτικές σχεδιαστικές αρχές που μπορούν να καθοδηγήσουν τη δημιουργία πιο δροσερών, πιο υγιών και πιο ανθεκτικών δημόσιων χώρων στην Αττική και πέρα από αυτήν.
Κυρίως, όμως, υποστηρίζει μια ευρύτερη αλλαγή οπτικής: η κλιματική προσαρμογή δεν πρέπει να κατανοείται ως ένα πρόσθετο επίπεδο πάνω στον αστικό σχεδιασμό. Πρέπει να γίνει μία από τις θεμελιώδεις οργανωτικές αρχές του.
Επανασυνδέοντας τις πόλεις με το νερό
Κάτω από τους δρόμους της Αθήνας κυλά αθόρυβα μία από τις παλαιότερες υποδομές της Ευρώπης: το Αδριάνειο Υδραγωγείο. Κατασκευασμένο τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., τροφοδοτεί την πόλη με νερό για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.
Το έργο προτείνει μια νέα ανάγνωση αυτής της ιστορικής υποδομής.
Αντί να αντιμετωπίζουν το υδραγωγείο αποκλειστικά ως αρχαιολογικό μνημείο, οι Οδηγίες διερευνούν τη δυνατότητά του να λειτουργήσει ως καταλύτης για τη σύγχρονη κλιματική προσαρμογή. Το νερό διαμόρφωσε κάποτε την ανάπτυξη της πόλης· σήμερα μπορεί ξανά να γίνει ενεργό συστατικό πιο υγιών δημόσιων χώρων.
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από μια ιστορική κατασκευή. Γίνεται η οργανωτική ραχοκοκαλιά μιας ευρύτερης στρατηγικής τοπίου, ικανής να επανασυνδέσει τα οικολογικά συστήματα, τον δημόσιο χώρο και την αστική ζωή.
Η ιστορία γίνεται υποδομή για το μέλλον.
Από την έρευνα στην εφαρμογή
Μία από τις διαρκείς προκλήσεις της κλιματικής προσαρμογής είναι η απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και την καθημερινή πρακτική του σχεδιασμού.
Η έρευνα συχνά εντοπίζει τα περιβαλλοντικά προβλήματα με εντυπωσιακή ακρίβεια, όμως οι δήμοι συχνά δεν διαθέτουν πρακτικά εργαλεία για να μετατρέψουν αυτή τη γνώση σε υλοποιήσιμα έργα.
Η φιλοδοξία των Οδηγιών ήταν να γεφυρώσουν αυτό το κενό.
Αντί να παραγάγει άλλη μια θεωρητική έκδοση, το έργο αναπτύσσει μια πρακτική μεθοδολογία που υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων σε όλη τη διάρκεια της σχεδιαστικής διαδικασίας. Παρέχει σε δήμους, αρχιτέκτονες τοπίου, πολεοδόμους και δημόσιες αρχές ένα συνεκτικό πλαίσιο για την ενσωμάτωση της κλιματικής προσαρμογής σε δρόμους, πάρκα, πλατείες και γειτονιές.
Στόχος δεν ήταν ποτέ η επιβολή πανομοιότυπων λύσεων. Κάθε πόλη, κάθε γειτονιά και κάθε δημόσιος χώρος έχει τις δικές του περιβαλλοντικές συνθήκες, πολιτισμική ταυτότητα και κοινωνικές ανάγκες.
Αντίθετα, οι Οδηγίες καθιερώνουν μια κοινή σχεδιαστική γλώσσα — μια μεθοδολογία ικανή να προσαρμόζεται σε διαφορετικά πλαίσια, παραμένοντας ριζωμένη σε κοινές οικολογικές αρχές.
Σχεδιάζοντας με συστήματα, όχι με αντικείμενα
Οι πόλεις δεν γίνονται πιο δροσερές επειδή φυτεύεται ένα δέντρο ή εγκαθίσταται ένα σιντριβάνι.
Γίνονται πιο δροσερές όταν πολλαπλά περιβαλλοντικά συστήματα λειτουργούν μαζί.
Αυτή η κατανόηση αποτελεί το εννοιολογικό θεμέλιο της έκδοσης.
Η ζέστη δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο τεχνικό πρόβλημα αλλά ως αποτέλεσμα αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στη βλάστηση, το νερό, το έδαφος, τα υλικά, την αστική μορφή και την ανθρώπινη συμπεριφορά.
Οι Οδηγίες οργανώνουν έτσι την κλιματική προσαρμογή μέσα από πέντε αλληλένδετα συστήματα.
Το Νερό διερευνά στρατηγικές άρδευσης, υποδομές πόσιμου νερού, παιγνιώδες νερό, γαλάζιες υποδομές και υδατο-ευαίσθητο αστικό σχεδιασμό ως εργαλεία ρύθμισης του αστικού μικροκλίματος.
Οι Λύσεις Βασισμένες στη Φύση εξετάζουν τον ρόλο της βλάστησης στη σκίαση, την εξατμισοδιαπνοή, τη βιοποικιλότητα και την οικολογική ανθεκτικότητα, με αναλυτικές κατευθύνσεις για στρατηγικές φύτευσης και επιλογή ειδών προσαρμοσμένων στο κλίμα.
Τα Υλικά και ο Δημόσιος Χώρος διερευνούν πώς η διαπερατότητα, το χρώμα, η ανακλαστικότητα, τα τοπικά υλικά και ο αστικός εξοπλισμός επηρεάζουν τη θερμική άνεση και την καθημερινή εμπειρία του δημόσιου χώρου.
Η Διακυβέρνηση δείχνει ότι οι ανθεκτικές πόλεις δεν εξαρτώνται μόνο από τον καλό σχεδιασμό, αλλά και από τις πολεοδομικές πολιτικές, τον συντονισμό των δήμων και τη μακροπρόθεσμη πολιτική δέσμευση.
Τέλος, ο Συμμετοχικός Σχεδιασμός αναγνωρίζει ότι η επιτυχημένη κλιματική προσαρμογή προκύπτει μέσα από τη συνεργασία. Οι Οδηγίες αναπτύχθηκαν μέσα από διεπιστημονικά εργαστήρια με δήμους, δημόσιες αρχές, ερευνητές, μελετητές και τοπικούς φορείς, ώστε η επιστημονική γνώση να δοκιμάζεται διαρκώς απέναντι στην πρακτική εμπειρία.
Μαζί, τα συστήματα αυτά συγκροτούν μια συνολική μεθοδολογία στην οποία το τοπίο δεν κατανοείται ως διακόσμηση αλλά ως κλιματική υποδομή.
Πέρα από ένα εγχειρίδιο σχεδιασμού
Αν και παρουσιάζεται ως σχεδιαστικές οδηγίες, η έκδοση αφορά κατά βάθος τη μεταφορά γνώσης.
Σκοπός της δεν είναι απλώς να προτείνει σχεδιαστικές λύσεις, αλλά να δώσει σε δήμους και μελετητές τη δυνατότητα να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις απέναντι σε ολοένα πιο σύνθετες κλιματικές προκλήσεις.
Αυτό απαιτούσε τη μετάφραση των επιστημονικών δεδομένων σε χωρικές στρατηγικές που παραμένουν ευέλικτες, κλιμακούμενες και άμεσα εφαρμόσιμες σε μελλοντικά έργα.
Αντί να προωθούν προκαθορισμένες λύσεις, οι Οδηγίες ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη, τη διεπιστημονική συνεργασία και τον σχεδιασμό με ευαισθησία στο εκάστοτε πλαίσιο.
Υπό αυτή την έννοια, η έκδοση αφορά εξίσου την ενίσχυση της θεσμικής ικανότητας όσο και τη διαμόρφωση του δημόσιου χώρου.
Η συμβολή μου
Υπηρέτησα ως Lead Developer των Κατευθυντήριων Οδηγιών, με ευθύνη για την ανάπτυξη της έκδοσης και του συνολικού μεθοδολογικού της πλαισίου.
Ως αρχιτέκτων τοπίου και ειδική στις Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (NbS) και τις γαλάζιες-πράσινες υποδομές, ο ρόλος μου επικεντρώθηκε στη μετάφραση της κλιματικής επιστήμης σε πρακτικές σχεδιαστικές μεθοδολογίες που μπορούν να εφαρμοστούν από δήμους, πολεοδόμους και αρχιτέκτονες τοπίου.
Ανέπτυξα την εννοιολογική δομή των Οδηγιών, συνέγραψα τη μεθοδολογία αρχιτεκτονικής τοπίου, καθόρισα τις σχεδιαστικές αρχές για τον κλιματικά αποκρινόμενο δημόσιο χώρο και συντόνισα την ενσωμάτωση οικολογικής, χωρικής και τεχνικής γνώσης σε ένα συνεκτικό πλαίσιο σχεδιασμού.
Η δουλειά μου περιλάμβανε την ανάπτυξη κατευθύνσεων για τις γαλάζιες-πράσινες υποδομές, την αστική βλάστηση, τις τυπολογίες δημόσιου χώρου, τον υδατο-ευαίσθητο αστικό σχεδιασμό, τις κλιματικά αποκρινόμενες στρατηγικές φύτευσης και συστάσεις προσανατολισμένες στην εφαρμογή για τους δήμους.
Εξίσου σημαντικός ήταν ο συντονισμός ενός διεπιστημονικού διαλόγου ανάμεσα σε ερευνητές, διεθνείς οργανισμούς ανθεκτικότητας, δημόσιες αρχές και τοπικούς φορείς, ώστε η τελική έκδοση να παραμείνει επιστημονικά τεκμηριωμένη, ανταποκρινόμενη ταυτόχρονα στις πραγματικότητες της εφαρμογής.
Το έργο αυτό διαμόρφωσε ουσιαστικά την κατανόησή μου για την αρχιτεκτονική τοπίου ως πειθαρχία που εκτείνεται πέρα από τον σχεδιασμό. Ενίσχυσε την πεποίθησή μου ότι οι αρχιτέκτονες τοπίου έχουν τη δυνατότητα — και την ευθύνη — να μετατρέπουν την επιστημονική γνώση σε πρακτικά εργαλεία που βοηθούν τις πόλεις να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή.
Διαρκής επίδραση
Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες αναπτύχθηκαν ειδικά για την Περιφέρεια Αττικής, όμως η μεθοδολογία τους φτάνει πολύ πέρα από μία μόνο γεωγραφία.
Οι αρχές που καθιερώθηκαν μέσα από το έργο μπορούν να τροφοδοτήσουν στρατηγικές κλιματικής προσαρμογής σε μεσογειακές πόλεις και σε άλλες περιοχές που πλήττονται όλο και περισσότερο από την ακραία ζέστη.
Κυρίως, η έκδοση δείχνει πώς η αρχιτεκτονική τοπίου μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλαπλές κλίμακες: από τον σχεδιασμό επιμέρους δημόσιων χώρων έως τη δημοτική πολιτική, τον περιφερειακό σχεδιασμό και τη μακροπρόθεσμη κλιματική ανθεκτικότητα.
Για εμένα, το έργο αυτό αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα στη διαμόρφωση μιας επαγγελματικής προσέγγισης που συνεχίζει να καθορίζει τη δουλειά μου έως σήμερα — μιας προσέγγισης στην οποία η αρχιτεκτονική τοπίου γίνεται γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη, την πολιτική και την καθημερινή εμπειρία του δημόσιου χώρου.
Στοιχεία Έργου
- Έργο
- Hadrian Aqueduct Cooling District — Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη Μείωση του Κινδύνου Θερμικής Καταπόνησης
- Τοποθεσία
- Αττική, Ελλάδα
- Έτος
- 2022
- Τύπος
- Περιφερειακές οδηγίες κλιματικής προσαρμογής · Πλαίσιο αστικού σχεδιασμού · Εγχειρίδιο λύσεων βασισμένων στη φύση
- Ρόλος
- Lead Developer · Αρχιτέκτων Τοπίου · Ειδική σε Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (NbS) και γαλάζιες-πράσινες υποδομές
- Επαγγελματικό πλαίσιο
- Ανεξάρτητη πρακτική
- Εταίροι έργου
- Νέα Μητροπολιτική Αττική · Adrienne Arsht-Rockefeller Foundation Resilience Center · Atlantic Council · alchemia-nova Research & Innovation
Δημοσιεύσεις
Πιστώσεις
Φωτογραφίες © Dimitra Theochari. Εικονογραφήσεις, διαγράμματα και γραφικά της έκδοσης © εκάστοτε εταίροι του έργου και συγγραφείς.
Αναφορά: Theochari, D. et al. Hadrian Aqueduct Cooling District – Heat Risk Reduction Guidelines. Αττική, Ελλάδα.
